عالم، پژوهشگر، مدرس و مبلغ معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی
عالم، پژوهشگر، مدرس و مبلغ معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
طلوع یک زندگی در خاندان علم و سیادت
در میان خاندان‌هایی که در پهنه گسترده شبه‌قاره هند، سیادت را با دیانت، دانش و محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام درآمیخته و نسل به نسل چراغ معارف اسلامی را پاس داشته‌اند، خاندان زیدی در منطقه بجنور و ایالت اترپردیش، از پیشینه‌ای دینی و فرهنگی برخوردار است. در چنین محیطی، در روز یکشنبه، ۲۷ مارس ۱۹۷۷ میلادی، برابر با ۶ ربیع‌الثانی ۱۳۹۷ هجری قمری و ۷ فروردین ۱۳۵۶ هجری شمسی، در ساعات عصر، کودکی از خاندان سادات دیده به جهان گشود که سال‌ها بعد مسیر زندگی خویش را در راه دانش، تبلیغ، تحقیق و خدمت به معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام قرار داد: **سید سبط حیدر زیدی**.
زادگاه وی محله «کرهارا سادات» از توابع شهر شیرکوت، در منطقه بجنور، ایالت اترپردیش هند بود؛ سرزمینی که در گستره تاریخی و فرهنگی شبه‌قاره، از دیرباز با حضور سادات و خاندان‌های علمی و دینی شناخته شده است.
پرورش در چنین محیطی، نخستین زمینه‌های شکل‌گیری شخصیت دینی او را فراهم ساخت. فضای مذهبی خانواده، پیوند با سنت‌های دینی، انس با نام و یاد اهل‌بیت علیهم‌السلام و حضور در محیطی که دانش دینی در آن منزلتی ویژه داشت، در سال‌های نخست زندگی، بذر علاقه به معارف اسلامی را در وجود او نشاند؛ علاقه‌ای که در سال‌های بعد از مرحله گرایش و علاقه فراتر رفت و به انتخابی آگاهانه برای پیمودن راه دانش و تحصیل علوم دینی تبدیل شد.
آغاز راه دانش؛ از زادگاه تا نوگوانان سادات
سید سبط حیدر زیدی تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاه خویش آغاز کرد؛ اما روح جست‌وجوگر و علاقه او به معارف دینی، خیلی زود وی را از مسیر معمول تحصیلات عمومی به سوی حوزه دانش اسلامی رهنمون ساخت.
در سال ۱۹۸۷ میلادی، برابر با ۱۴۰۸ هجری قمری و ۱۳۶۶ هجری شمسی، هنگامی که تنها ده سال داشت، برای فراگیری علوم و معارف اسلامی وارد **جامعه المنتظر، نوگوانان سادات مرادآباد** شد.
این ورود را می‌توان یکی از نخستین نقاط عطف زندگی علمی او دانست؛ زیرا در سنی که بسیاری از کودکان هنوز در آغاز راه تحصیلات عمومی قرار دارند، وی قدم در مسیر دانش دینی نهاد و بخش مهمی از سال‌های نوجوانی خویش را با کتاب، مدرسه و استاد سپری کرد.
وی تا سال ۱۳۷۳ هجری شمسی در جامعه المنتظر به تحصیل اشتغال داشت و در همین دوره، مراحل علمی «مولوی»، «عالم» و «فاضل» را طی کرد. هم‌زمان با تحصیل علوم دینی، به ادبیات نیز اهتمام ویژه نشان داد و در امتحانات عمومی دانشگاه علیگر موفق به اخذ مدارک **ادیب، ادیب ماهر و ادیب کامل** شد.
بدین‌سان، پایه‌های نخستین شخصیت علمی او بر دو ستون استوار گردید: **علوم دینی و دانش ادبی**؛ ترکیبی که بعدها در تدریس، خطابه، ترجمه، تألیف و نگارش آثار علمی و فرهنگی وی جلوه‌ای آشکار یافت.
هجرت به ایران؛ گشودن افقی تازه در حیات علمی
برای طالب علم، گاه هجرت تنها جابه‌جایی از سرزمینی به سرزمین دیگر نیست؛ بلکه هجرتی از افقی به افقی گسترده‌تر و گشودن دریچه‌ای تازه به سوی دانش و تجربه است. زندگی علمی سید سبط حیدر زیدی نیز در سال ۱۳۷۳ هجری شمسی با چنین هجرتی وارد مرحله‌ای جدید شد.
در مردادماه ۱۳۷۳ش، برابر با ۲۰ صفر ۱۴۱۵ق، هند را به قصد ادامه تحصیلات عالی حوزوی ترک کرد و راهی ایران شد. نخست به شهر مقدس قم آمد و حدود یک ماه در این شهر اقامت گزید و امور اداری مربوط به پذیرش در مرکز جهانی علوم اسلامی را پیگیری کرد.
در همان ایام، شوق زیارت بارگاه ملکوتی حضرت علی بن موسی‌الرضا علیه‌السلام او را به مشهد مقدس کشاند. این سفر که در آغاز رنگ زیارت داشت، به تدریج سرآغاز اقامتی علمی و تحصیلی در جوار مضجع شریف امام هشتم علیه‌السلام شد.
در آن روزگار، محدودیت امکانات اسکان طلاب در قم سبب شده بود که شماری از طلاب برای ادامه تحصیل در خوابگاه‌ها و مراکز استیجاری سکونت اختیار کنند. سید سبط حیدر زیدی نیز پس از ورود به مشهد مقدس و آشنایی با فضای علمی و حوزوی این شهر، مشهد را برای ادامه تحصیل و اقامت برگزید.
وی در آزمون ورودی حوزه علمیه سعادت، که تحت اشراف حضرت آیت‌الله مروارید قرار داشت، شرکت کرد و پس از موفقیت در آزمون، مشهد مقدس را به عنوان موطن علمی خویش برگزید.
از آن پس، بخش مهمی از حیات علمی و فرهنگی وی با **مشهدالرضا علیه‌السلام، حوزه علمیه خراسان و آستان ملکوتی امام هشتم علیه‌السلام** پیوند یافت؛ پیوندی که در سال‌های بعد در آثار، فعالیت‌های تبلیغی، پژوهش‌های رضوی و خدمات فرهنگی او انعکاسی گسترده پیدا کرد.
سال‌های تحصیل در حوزه علمیه مشهد
ادبیات و مقدمات؛ بنیان فهم متون دینی
سید سبط حیدر زیدی پس از استقرار در مشهد، تحصیلات حوزوی خویش را با جدیت و اهتمام دنبال کرد. در دوره ادبیات و مقدمات، از محضر **آیت‌الله شیخ شبیر حسن نجفی** و **حجت هاشمی خراسانی** بهره برد و در فاصله سال‌های ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۵ش، مجموعه‌ای از متون مهم ادبیات عرب و مقدمات علوم حوزوی را فراگرفت.
از جمله متون درسی این دوره می‌توان به **هدایه، صمدیه، شرح ابن عقیل، سیوطی، مغنی و مطول** اشاره کرد.
این مرحله از تحصیل برای هر طالب علوم اسلامی، مرحله‌ای بنیادین است؛ زیرا فهم دقیق قرآن کریم، حدیث، فقه، اصول و کلام، بدون آشنایی عمیق با زبان عربی و قواعد فهم متون، به مرتبه مطلوب نمی‌رسد. اهتمام وی به ادبیات عرب در همان سال‌های نخست تحصیل، بعدها در عرصه تدریس، ترجمه، تألیف و فعالیت‌های علمی او نیز آثار خود را آشکار ساخت.
دوره سطوح؛ از متن تا استدلال
پس از تکمیل مقدمات، وارد مرحله سطح شد و در فاصله سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۰ش به فراگیری متون مهم فقه و اصول پرداخت.
اصول فقه مرحوم مظفر را نزد استاد انصاری، شرح لمعه را نزد آقایان آیت‌الله صالحی و آیت‌الله فقیه سبزواری، رسائل را نزد آیت‌الله رضایی و کفایه را نزد آیت‌الله محمدپور بیرجندی فراگرفت.
دوره سطح، مرحله‌ای است که طالب علم از صرف آشنایی با متون آموزشی فراتر می‌رود و با ساختار استدلال‌های فقهی و اصولی، شیوه تحلیل ادله و مبانی استنباط آشنا می‌شود. این دوره در شکل‌گیری بنیان‌های استدلالی و تحلیلی شخصیت علمی وی نقشی مهم ایفا کرد.
اگر دوره مقدمات را مرحله پی‌ریزی بنای علمی بدانیم، دوره سطح را باید مرحله‌ای دانست که در آن این بنا با عناصر استدلال، تحلیل و دقت فقهی و اصولی استحکام بیشتری یافت.
درس خارج؛ ورود به فضای اجتهاد و تحقیق
پس از گذراندن مراحل مقدمات و سطح، نوبت به درس خارج فقه و اصول رسید؛ مرحله‌ای که در نظام آموزشی حوزه‌های شیعی، طالب علم را از چارچوب متن آموزشی فراتر می‌برد و با روش استنباط، بررسی اقوال، نقد ادله و تحلیل مبانی آشنا می‌سازد.
آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی در این مرحله از محضر استادان حوزه علمیه مشهد بهره برد. در اصول فقه از محضر آیت‌الله شیخ حسن مباشری و آیت‌الله اشرفی استفاده کرد و در فقه در درس آیات مرتضوی و رضازاده حضور یافت.
این مرحله از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸ش ادامه یافت و در شکل‌گیری و استحکام بنیان‌های فقهی و اصولی شخصیت علمی او تأثیری قابل توجه داشت.
گسترش افق علمی؛ کلام، رجال و درایه
حیات علمی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی در فقه و اصول متوقف نماند. علاقه به معارف اعتقادی و میراث حدیثی شیعه موجب شد دامنه مطالعات او به حوزه‌هایی چون کلام، رجال و درایه نیز گسترش یابد.
در دانش کلام، از محضر استادانی همچون آیت‌الله شیخ شبیر حسن نجفی، آیت‌الله سید جعفر سیدان و آیت‌الله سید علی شهرستانی بهره برد و در زمینه علم رجال و درایه نیز از محضر آیت‌الله ربانی بیرجندی استفاده کرد.
این گستردگی در تحصیل، بعدها در آثار و فعالیت‌های علمی وی به صورت توجه هم‌زمان به حدیث، کلام، تاریخ، امامت، سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام و مطالعات تطبیقی میان مذاهب اسلامی نمایان شد.
از این منظر، کارنامه علمی او را نمی‌توان تنها در قلمرو یک دانش خاص محدود کرد؛ بلکه مجموعه فعالیت‌های او از نوعی **نگاه میان‌رشته‌ای به علوم اسلامی** حکایت دارد؛ نگاهی که در آن فقه، اصول، حدیث، رجال، کلام، تاریخ و مطالعات مذهبی در پیوند با یکدیگر قرار می‌گیرند.
استاد، پژوهشگر و راهنمای علمی
علم در سنت حوزوی هنگامی به کمال می‌رسد که از استاد به شاگرد منتقل شود و در نسل‌های بعد استمرار یابد. سید سبط حیدر زیدی نیز پس از سال‌ها تحصیل و ممارست علمی، بخشی از حیات خویش را به تدریس و تربیت علمی طلاب اختصاص داد.
وی از همان دوران طلبگی در مدرسه علمیه سعادت، به تدریس ادبیات عرب پرداخت و آثاری همچون هدایه، صمدیه و مختصرالمعانی را تدریس کرد.
در مدرسه اهل‌بیت مشهد نیز تدریس اصول استنباط و مختصرالمعانی را بر عهده داشت. همچنین شرح لمعه را از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ش در حرم مطهر رضوی تدریس کرد.
در مدرسه آیت‌الله العظمی خویی مشهد، به تدریس منطق و اصول فقه پرداخت و در مدرسه علمیه جعفریه مشهد نیز منطق و المراجعات را تدریس کرد.
از سال ۱۴۰۰ش نیز تدریس نهج‌الحق و شرح باب حادی عشر را در حسینیه هندی‌های مقیم مشهد دنبال کرده است.
افزون بر تدریس مستقیم، از سال ۱۳۸۶ش در جامعه‌المصطفی العالمیه، واحد خراسان، در جایگاه استاد داور، راهنما و مشاور فعالیت داشته است. این مسئولیت، عرصه دیگری برای حضور او در حوزه ارزیابی پژوهش‌های علمی، هدایت پایان‌نامه‌ها و راهنمایی پژوهشگران و طلاب فراهم ساخت.
تألیف، ترجمه و پژوهش؛ قلم در خدمت معارف
کارنامه علمی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی مجموعه‌ای از تألیف، ترجمه، تحقیق و مقاله را دربرمی‌گیرد. بخش قابل توجهی از آثار وی به زبان‌های اردو و هندی نگاشته یا ترجمه شده و شماری نیز به زبان فارسی منتشر شده‌اند.
آثار مربوط به امام رضا علیه‌السلام و آستان قدس رضوی
در میان آثار وی در زمینه معارف رضوی می‌توان از این عناوین یاد کرد:
۱. زندگانی امام رضا علیه‌السلام؛ به زبان هندی، منتشرشده از سوی آستان قدس رضوی، مدیریت زائرین غیرایرانی.
۲. زندگانی امام رضا علیه‌السلام؛ به زبان اردو، آستان قدس رضوی، مدیریت زائرین غیرایرانی.
۳. حضرت امام رضا از دیدگاه اهل سنت؛ به زبان اردو، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
۴. کریمه اهل‌بیت علیهم‌السلام؛ به زبان هندی، آستان قدس رضوی، مدیریت زائرین غیرایرانی.
۵. کریمه اهل‌بیت علیهم‌السلام؛ به زبان اردو، آستان قدس رضوی، مدیریت زائرین غیرایرانی.
۶. هشتمین خورشید درخشان؛ به زبان اردو، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
۷. التاریخ الاسلامی؛ دروس و عبر؛ به زبان اردو، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
۸. زیارت امام رضا علیه‌السلام از دیدگاه اهل سنت؛ به زبان اردو، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
۹. حدیث سلسلة الذهب از دیدگاه اهل سنت؛ به زبان اردو، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
این مجموعه آثار، از اهتمام ویژه وی به معرفی شخصیت، سیره و جایگاه علمی و معنوی حضرت علی بن موسی‌الرضا علیه‌السلام و نیز تبیین جایگاه آن حضرت در منابع و نگاه اهل سنت حکایت دارد.
آثار اعتقادی، کلامی و مذهبی
بخش دیگری از آثار وی به مباحث اعتقادی، کلامی، مذهبی و مسائل مرتبط با فرهنگ شیعه اختصاص دارد که شماری از آنها در هند و در حوزه نشر آثار شیعی منتشر شده‌اند:
۱۰. صداقت القاب؛ به زبان اردو، مؤسسه مومل، لکهنو، هند.
۱۱. حقیقت نماز تراویح؛ به زبان اردو، شریعتکده، مؤسسه نشر و احیای آثار شیعیان هند.
۱۲. لب‌الالباب؛ به زبان اردو، شریعتکده، مؤسسه نشر و احیای آثار شیعیان هند.
۱۳. لمعات الحسین؛ به زبان اردو، شریعتکده، مؤسسه نشر و احیای آثار شیعیان هند.
همچنین مجموعه معادشناسی در ده جلد و مجموعه امام‌شناسی در هجده جلد، از دیگر آثار منتشرشده به زبان اردو در کارنامه علمی وی است.
مجموعه معادشناسی
۱۴. معادشناسی، جلد اول
۱۵. معادشناسی، جلد دوم
۱۶. معادشناسی، جلد سوم
۱۷. معادشناسی، جلد چهارم
۱۸. معادشناسی، جلد پنجم
۱۹. معادشناسی، جلد ششم
۲۰. معادشناسی، جلد هفتم
۲۱. معادشناسی، جلد هشتم
۲۲. معادشناسی، جلد نهم
۲۳. معادشناسی، جلد دهم
مجموعه امام‌شناسی
۲۴. امام‌شناسی، جلد اول
۲۵. امام‌شناسی، جلد دوم
۲۶. امام‌شناسی، جلد سوم
۲۷. امام‌شناسی، جلد چهارم
۲۸. امام‌شناسی، جلد پنجم
۲۹. امام‌شناسی، جلد ششم
۳۰. امام‌شناسی، جلد هفتم
۳۱.امام‌شناسی، جلد هشتم
۳۲. امام‌شناسی، جلد نهم
۳۳. امام‌شناسی، جلد دهم
۳۴. امام‌شناسی، جلد یازدهم
۳۵. امام‌شناسی، جلد دوازدهم
۳۶. امام‌شناسی، جلد سیزدهم
۳۷. امام‌شناسی، جلد چهاردهم
۳۸. امام‌شناسی، جلد پانزدهم
۳۹. امام‌شناسی، جلد شانزدهم
۴۰. امام‌شناسی، جلد هفدهم
۴۱. امام‌شناسی، جلد هجدهم
این آثار به زبان اردو و از سوی **شریعتکده، مؤسسه نشر و احیای آثار شیعیان هند** منتشر شده‌اند.
مقالات علمی و پژوهشی
فعالیت علمی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی به تألیف کتاب محدود نمانده و مقالات متعددی نیز در نشریات علمی، فرهنگی و مذهبی از وی منتشر شده است.
مقالات اردو
از جمله مقالات اردو می‌توان به عناوین زیر اشاره کرد:
حضرت امام رضا و حکومت اسلامی
حضرت زهرا اور بیداری اسلامی
واقعہ کربلا میں حقائق اور تحریفات
ممدوح و مذموم شعراء
مقام رسالت اور هنر شعر
کربلا رمز بقاء دین خدا
کربلا اور قرآن کریم
کربلا اور اصلاح معاشره
سید الفصحاء سے نفی شاعری
قرآن و سیرت نبوی کی بنیاد مخالفین
قرآن کریم کی تفسیر کے اصول
سورج پھر بھی مشرق ہی سے نکلے گا
زیارت کے اهداف و آثار
روز مادر
بخش قابل توجهی از این مقالات در مجله والعصر** و نیز پیام رأفت، مجله بزم رأفت و انجمن شعر و ادب منتشر شده است.
مقالات فارسی
در زبان فارسی نیز پژوهش‌های متعددی از وی منتشر شده است که از جمله می‌توان به این عناوین اشاره کرد:
گرایش شیعیان هند به مسلک اصولی، مجله سفیر، جامعه‌المصطفی العالمیه.
غفران مآب، مجله سفیر، جامعه‌المصطفی العالمیه.
عصمت پیامبر اعظم در نزد معاصرین آن حضرت، مجله سفیر، جامعه‌المصطفی العالمیه.
سیری در کتاب عبقات الانوار، مجله ره‌پویان ولایت.
نابغه متکلمین، مجله سفیر، جامعه‌المصطفی العالمیه.
این مجموعه مقالات نشان می‌دهد که قلم علمی وی در حوزه‌هایی چون کلام، تاریخ تشیع، امامت، سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، اندیشه شیعی در شبه‌قاره و مطالعات تطبیقی میان مذاهب اسلامی، دامنه‌ای گسترده یافته است.
خدمت در آستان حضرت رضا علیه‌السلام
از برجسته‌ترین عرصه‌های فعالیت اجتماعی، فرهنگی و تبلیغی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی، همکاری طولانی‌مدت با مدیریت زائرین غیرایرانی آستان قدس رضوی است.
وی از سال ۱۳۷۵ش به عنوان خطیب و منبری، از سال ۱۳۹۰ش به عنوان مترجم و از سال ۱۳۹۵ش به عنوان عضو هیئت علمی اردو‌زبان این مجموعه فعالیت داشته و از همان زمان مسئولیت امامت جماعت را نیز بر عهده گرفته است.
این سابقه طولانی، وی را در ارتباط مستقیم با جامعه زائران اردو‌زبان و هندی‌زبان قرار داده و زمینه‌ای فراهم ساخته است تا دانش حوزوی، توانایی زبانی و تجربه تبلیغی خود را در خدمت تبیین معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام قرار دهد.
در این عرصه، منبر و ترجمه صرفاً ابزار ارتباطی نیستند؛ بلکه وسایلی برای انتقال فرهنگ رضوی و معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام به مخاطبانی از سرزمین‌ها و فرهنگ‌های گوناگون‌اند.
پیوند با جامعه‌المصطفی و آموزش بین‌المللی
حضور در جامعه‌المصطفی العالمیه، واحد خراسان، بخش دیگری از فعالیت‌های علمی و آموزشی وی را تشکیل می‌دهد.
او از سال ۱۳۸۶ش همکاری با این مرکز را در جایگاه استاد داور، راهنما و مشاور آغاز کرده است.
فعالیت در چنین محیطی، که دانش‌پژوهانی از فرهنگ‌ها و سرزمین‌های گوناگون در آن به تحصیل علوم اسلامی می‌پردازند، با پیشینه علمی و زبانی وی تناسبی ویژه داشته است؛ زیرا یکی از ویژگی‌های مسیر علمی او از آغاز، قرار گرفتن در نقطه پیوند میان حوزه علمی ایران و فضای فرهنگی و مذهبی شبه‌قاره هند بوده است.
خدمت به میراث علمی شیعه در هند
از ویژگی‌های برجسته کارنامه فرهنگی و اجتماعی سید سبط حیدر زیدی، استمرار ارتباط وی با جامعه شیعی هند است.
وی از سال ۱۳۸۲ش مدیریت شریعتکده، مؤسسه نشر و احیای آثار شیعیان هند را بر عهده داشته است؛ مؤسسه‌ای که در شیرکوت، بجنور، اترپردیش هند فعالیت دارد.
این مسئولیت را می‌توان ادامه همان دغدغه‌ای دانست که در شماری از آثار و مقالات فارسی او، از جمله پژوهش درباره جریان اصولی در میان شیعیان هند و شخصیت‌های علمی شبه‌قاره، بازتاب یافته است.
همچنین در فاصله سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ش، مدیریت مدرسه علمیه حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در منصورنگر لکهنو را بر عهده داشت.
از این رو، پیوند او با هند تنها به زادگاه محدود نمانده است؛ بلکه در طول سالیان بعد نیز در قالب فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی، تألیفی، پژوهشی و نشر آثار شیعی استمرار یافته است.
اهتمام به شعر و ادب
شخصیت علمی و فرهنگی وی در عرصه شعر و ادب نیز جلوه‌ای ویژه یافته است. مدیریت بزم رأفت، انجمن شعر و ادب و نیز مدیریت مجله پیام رأفت از سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۵ش، نشان‌دهنده توجه او به ظرفیت ادبیات و شعر در تبیین و ترویج معارف دینی است.
مقالاتی همچون ممدوح و مذموم شعراء، مقام رسالت و هنر شعر و سیدالفصحاء سے نفی شاعری نیز در همین چارچوب قابل بررسی‌اند.
در این نگاه، ادبیات صرفاً آرایه‌ای برای سخن دینی نیست؛ بلکه می‌تواند به منزله زبانی اثرگذار برای انتقال فضائل، سیره، تاریخ و فرهنگ اهل‌بیت علیهم‌السلام به کار گرفته شود.
زبان؛ پلی میان حوزه و جامعه
یکی از ویژگی‌های علمی و فرهنگی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی، حضور و فعالیت در چند فضای زبانی و فرهنگی است. وی از یک سو با میراث عربی علوم اسلامی و متون حوزوی سروکار داشته، از سوی دیگر در فضای فارسی حوزه علمیه مشهد رشد علمی یافته و در عرصه اردو و هندی نیز به تألیف، ترجمه، تدریس و تبلیغ پرداخته است.
این ویژگی به فعالیت علمی و فرهنگی او گستره‌ای فراتر از یک فعالیت محلی بخشیده است.
بخش مهمی از آثار و خدمات او را می‌توان در چارچوب انتقال معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام از حوزه‌های علمی شیعه به مخاطبان شبه‌قاره هند مطالعه کرد؛ به‌ویژه جامعه‌ای که زبان‌های اردو و هندی در آن نقش مهمی در انتقال میراث دینی، فرهنگی و تاریخی دارند.
تبلیغ بین‌المللی و گفت‌وگو با پیروان مذاهب
فعالیت تبلیغی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی به ایران و هند محدود نمانده است. وی در طول سالیان فعالیت تبلیغی خویش برای تبلیغ دین مبین اسلام و تبیین معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام به کشورهای مختلف جهان سفر کرده است؛ به‌ویژه در ایام عزاداری سیدالشهداء حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام در ماه‌های محرم و صفر، که فرصت ارتباط گسترده‌تری با جوامع مختلف فراهم می‌شود.
در جریان این فعالیت‌ها، وی با مخاطبان و خانواده‌هایی از مذاهب و زمینه‌های فکری مختلف به گفت‌وگو و تبیین معارف مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام پرداخته است. بنا بر گزارش و روایت موجود از فعالیت‌های ایشان، شماری از خانواده‌ها در پی این ارتباط‌ها با معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام آشنا شده و به مذهب شیعه اثناعشری گرویده‌اند.
مناظرات و مباحثات علمی وی با عالمان و پیروان مذاهب مختلف نیز همچنان ادامه دارد و این گفت‌وگوها هم به صورت حضوری و هم در فضای مجازی دنبال می‌شود.
این بخش از فعالیت‌های او را می‌توان در امتداد همان ویژگی کلی حیات علمی وی دانست که در آن تحصیل، پژوهش، گفت‌وگو، تبلیغ و ارتباط میان فرهنگ‌ها و مذاهب در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
کارنامه‌ای میان حوزه و جامعه
اگر مجموعه فعالیت‌های علمی و فرهنگی او را در چند محور اصلی بررسی کنیم، می‌توان چهار عرصه اساسی را در این کارنامه بازشناخت:
نخست، تحصیل و دانش‌اندوزی: از مدارس دینی هند تا حوزه علمیه مشهد و بهره‌گیری از محضر استادان فقه، اصول، کلام، رجال و درایه.
دوم، تدریس و تربیت علمی: تدریس متون مختلف حوزوی و حضور در جایگاه استاد، داور، راهنما و مشاور علمی.
سوم، تألیف و پژوهش: نگارش، ترجمه و تحقیق آثار متعدد به زبان‌های اردو، هندی و فارسی و نگارش مقالات در حوزه‌های اعتقادی، کلامی، تاریخی و فرهنگی.
چهارم، تبلیغ و خدمت فرهنگی: فعالیت مستمر در آستان قدس رضوی، منبر و خطابه، ترجمه برای زائران غیرایرانی و فعالیت در مراکز علمی و فرهنگی ایران و هند.
این چهار عرصه در زندگی علمی او از یکدیگر جدا نیستند؛ بلکه حلقه‌های پیوسته یک زنجیره‌اند که از تحصیل آغاز شده، به تعلیم و تحقیق امتداد یافته و در نهایت در خدمت فرهنگی و تبلیغی به جامعه ظهور کرده است.
سیمای علمی و فرهنگی
با نگاهی به مسیر زندگی و کارنامه علمی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی، می‌توان دریافت که حیات علمی او در مرز پیوند چند جهان فرهنگی شکل گرفته است: شبه‌قاره هند، حوزه علمیه خراسان، فرهنگ اردو، زبان فارسی و میراث عربی علوم اسلامی.
او از یک سو فرزند سنت دینی و فرهنگی شبه‌قاره است و از سوی دیگر بخش مهمی از حیات علمی خویش را در حوزه علمیه مشهد سپری کرده است. از یک سو به متون فقه، اصول و کلام پرداخته و از سوی دیگر، به حدیث، رجال، تاریخ و مطالعات تطبیقی توجه داشته است. از یک سو در عرصه تدریس و تحقیق فعالیت کرده و از سوی دیگر، سالیان متمادی در میدان منبر، تبلیغ، ترجمه و ارتباط با زائران غیرایرانی حضور داشته است.
از این رو، معرفی شخصیت علمی او تنها با ذکر عناوین تحصیلی و فهرست آثار کامل نمی‌شود؛ بلکه باید وی را در متن یک سنت علمی ـ فرهنگی میان ایران و شبه‌قاره مطالعه کرد؛ سنتی که در آن عالم دینی افزون بر تحصیل و تدریس، رسالت انتقال میراث علمی، پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، تربیت نسل جدید و پاسداری از هویت دینی و فرهنگی را نیز بر عهده دارد.
فرجام سخن
زندگی آیت‌الله سید سبط حیدر زیدی را می‌توان روایتی از هجرت برای دانش، ممارست در علم، خدمت در فرهنگ و تلاش برای تبیین و گسترش معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام دانست.
این مسیر از خانه‌ای در میان سادات و جامعه مذهبی شیرکوت آغاز شد؛ در نوجوانی با ورود به جامعه المنتظر مرادآباد ادامه یافت؛ با هجرت به ایران و استقرار در حوزه علمیه مشهد وارد مرحله‌ای تازه شد؛ در محضر استادان فقه، اصول، کلام، رجال و درایه عمق یافت؛ با تدریس و تربیت علمی به نسل‌های بعد انتقال پیدا کرد؛ و در قالب تألیف، ترجمه، تحقیق، خطابه و فعالیت فرهنگی به عرصه عمومی جامعه راه یافت.
در این میان، آستان ملکوتی حضرت امام رضا علیه‌السلام جایگاهی ویژه در حیات علمی و تبلیغی او پیدا کرده است؛ چنان‌که بخشی از آثار، پژوهش‌ها و خدمات تبلیغی وی با ساحت رضوی پیوندی دیرینه دارد.
از سوی دیگر، استمرار ارتباط با جامعه شیعی هند و فعالیت در زمینه نشر و احیای آثار شیعیان شبه‌قاره نشان می‌دهد که ارتباط وی با زادگاه و میراث علمی آن دیار، پس از هجرت به ایران گسسته نشد؛ بلکه در قالبی تازه و در سطحی گسترده‌تر، به فعالیتی علمی، فرهنگی و تبلیغی تبدیل گردید.
بدین‌سان، در سیمای علمی و فرهنگی او می‌توان سه عنصر به‌هم‌پیوسته را مشاهده کرد: میراث سیادت و دیانت، تربیت و ممارست حوزوی، و رسالت فرهنگی و تبلیغی.
و شاید بتوان فشرده‌ترین تصویر این مسیر را چنین ترسیم کرد:
از شیرکوت، سرزمین سادات و خاطره‌های دیرین تشیع در شبه‌قاره، تا مشهدالرضا، مدرسه علم و ولایت؛ از دفتر درس و بحث تا قلم و منبر؛ و از حوزه‌های علمی ایران تا جامعه شیعی هند، زندگی علمی سید سبط حیدر زیدی در جست‌وجوی حقیقتی واحد امتداد یافته است: پاسداری، تبیین و انتقال معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام به نسل‌های پس از خویش.
تحت اشراف دفتر